Monotypia to technika graficzna, w której obraz powstaje na gładkiej, niechłonnej matrycy, a następnie zostaje przeniesiony na papier. Z jednej kompozycji uzyskasz zwykle jedną niepowtarzalną odbitkę, dlatego efekt zależy także od spontanicznych śladów farby i sposobu docisku.
Czego potrzebujesz do wykonania monotypii?
Do pierwszej próby nie jest potrzebna prasa graficzna ani specjalistyczna pracownia. Przygotuj gładką powierzchnię, na której farba nie będzie szybko wsiąkać, oraz narzędzia do jej nakładania i usuwania:
- Matryca – kawałek pleksi, szkła z zabezpieczonymi krawędziami albo innej gładkiej, niechłonnej płyty.
- Farba graficzna – olejna daje dłuższy czas pracy, a wodna schnie szybciej i łatwiej się zmywa.
- Wałek gumowy – przyda się do rozprowadzania farby i dociskania papieru bez prasy.
- Papier – najlepiej kilka arkuszy o różnej gramaturze, aby sprawdzić, który przejmuje farbę w pożądany sposób.
- Narzędzia pomocnicze – pędzle, patyczki, szpachelki, grzebień, kawałek tkaniny lub długopis.
Zabezpiecz stół folią lub papierem i zostaw miejsce na odkładanie zabrudzonych narzędzi. Przy pracy ze szkłem wybierz stabilną taflę bez pęknięć, a ostre krawędzie osłoń taśmą.
Monotypia krok po kroku
Najłatwiej zacząć od jednej matrycy i ograniczonej palety kolorów. Pracuj dość zdecydowanie, ponieważ warstwa farby może zmieniać się podczas kolejnych ruchów.
- Przygotuj matrycę – umyj ją, osusz i połóż na stabilnym, równym podłożu. Jeśli planujesz konkretną kompozycję, możesz wcześniej naszkicować ją na papierze referencyjnym.
- Nałóż farbę – rozprowadź cienką warstwę wałkiem albo nanieś ją pędzlem. Zbyt gruba warstwa może dać rozmazaną odbitkę i utrudnić tworzenie szczegółów.
- Utwórz obraz – zdecyduj, czy chcesz usuwać farbę z pokrytej matrycy, czy malować na niej jak na płótnie. Ślady pędzla, szpachelki i tkaniny mogą stać się częścią grafiki.
- Połóż papier – przyłóż arkusz do matrycy bez przesuwania. W razie potrzeby zaznacz wcześniej jego położenie, aby łatwiej kontrolować kompozycję.
- Przenieś obraz – dociskaj papier dłonią, wałkiem lub gładkim narzędziem. Bez prasy pracuj od środka ku krawędziom, utrzymując równomierny nacisk.
- Zdejmij odbitkę – podnieś papier za narożnik i odrywaj go powoli. Nie przesuwaj arkusza po matrycy, bo kontury mogą się rozmazać.
Prasa graficzna zapewnia bardziej równy docisk, ale w warunkach domowych można ją zastąpić twardym wałkiem gumowym. Efekt ręcznego dociskania będzie mniej przewidywalny, co w monotypii często staje się zaletą.
Jakie techniki można wykorzystać?
Metoda subtraktywna – usuwanie farby
Najpierw pokryj matrycę farbą. Następnie zdejmuj jej część patyczkiem, szpachelką, pędzlem, grzebieniem albo kawałkiem tkaniny. Jasne linie i plamy powstaną tam, gdzie odsłonisz powierzchnię płyty. Ta metoda dobrze nadaje się do tworzenia kontrastowych rysunków, prześwitów i faktur.
Metoda addytywna – malowanie na matrycy
W tym wariancie nakładasz farbę bezpośrednio na pleksi lub szkło, tak jak na papier czy płótno. Możesz namalować całą kompozycję pędzlem albo budować ją z plam, linii i punktów. Przed odbiciem sprawdź układ elementów, ponieważ obraz na papierze będzie odwrócony względem matrycy.
Szablony i frotaż
Na matrycy ułóż papierowy szablon, liście, kwiaty lub kawałek tkaniny, a następnie przykryj całość papierem i dociśnij. Przedmioty mogą blokować farbę albo przenosić własną fakturę. Rezultat przypomina frotaż i pozwala uzyskać ślady, których trudno byłoby narysować ręcznie.
Na co uważać podczas pracy?
Przed rozpoczęciem sprawdź kilka rzeczy, które ograniczają przypadkowe rozmazania i ułatwiają sprzątanie:
- Użyj podpórki pod rękę, czyli prostego mostka z kawałka drewna lub innego stabilnego przedmiotu, aby nie dotykać mokrej farby.
- Nakładaj cienką warstwę medium i dodawaj je stopniowo, zamiast od razu pokrywać matrycę dużą ilością.
- Przy farbie olejnej zaplanuj dłuższy czas schnięcia, który ułatwia poprawki, ale wymaga dokładniejszego czyszczenia.
- Przy farbie wodnej pracuj sprawniej, ponieważ szybciej wysycha, za to narzędzia zwykle łatwiej umyć.
- Po zakończeniu od razu oczyść matrycę i narzędzia zgodnie z rodzajem użytej farby.
- Jeśli korzystasz ze szkła, nie przesuwaj go po stole i nie chwytaj za nieosłonięte krawędzie.
Nie każda odbitka będzie wyglądała tak, jak zakładałeś. W tej technice różnica między zamierzonym rysunkiem a śladem uzyskanym po docisku jest częścią procesu. Zmieniaj ilość farby, rodzaj papieru i sposób nacisku, aż znajdziesz efekt, który chcesz rozwijać.
Pierwsza monotypia nie musi być gotową, perfekcyjną grafiką. Traktuj ją jako próbę poznania matrycy i farby. Każda kolejna odbitka pomoże lepiej kontrolować formę, a jednorazowość techniki sprawi, że każda pozostanie własnym, niepowtarzalnym zapisem pracy.
